Þjóðfræðimiðstöð

Draugar, álfar, tröll og norðurljós!

Fræðsluefni

Hér eru sögur sem hægt er að lesa sér til fróðleiks en einnig er hægt að nota þær til verkefnavinnu nemenda. Betra er að opna sögurnar í pdf skjali ef prenta á þær út. Finna má verkefni tengdum sögunum undir síðunni verkefni.

Bergþór Bláfellingur
Djákninn á Myrká
Faðir minn átti fagurt land
Nátttröllið
Truntum runtum og tröllin mín í klettunum

- - - - -

BERGÞÓR BLÁFELLINGUR (pdf skjal)

Bergþór Þórálfsson bróðir Þóris í Þórisdal bjó í Bláfelli fyrir ofan Biskupstungur. Hann var alþekktur þar um Tungurnar, því hann gekk þar oft um byggðina, en gjörði engum manni mein.

Svo er sagt að hann kom einu sinni að Bergsstöðum í Tungunni eystri. Hann fann húsfreyju fyrir austan túnjaðar og bað hana gefa sér að drekka. Hún fór heim og sótti drykk handa honum, en meðan hún var í burtu klappaði Bergþór holu eða ker í berg sem er þar við túnjaðarinn, en það er ekki lengra frá bænum en fáeinir faðmar; svo er túnið lítið til austurs.

Síðan kom hún með drykkinn, og drakk Bergþór og sagði síðan: "Þú og þínir eftirkomendur munu bera sýru sína í ker þetta. Mun ekki þurfa hlemm þar yfir því ég mæli svo fyrir að aldrei skal á það ís leggja, og þó í það rigni skal vatnið fljóta ofan á sýrunni, og ekki mun hér skorta sýru meðan kerið er brúkað."
Eftir það fór hann burt. Ker þetta er enn nú brúkað fyrir sýruílát á Bergsstöðum og aldrei byrgt; frýs aldrei þar á og þó í það rigni flýtur vatnið ofan á og má ausa það ofan af. Kerið tekur nærfellt fjórar tunnur og nær jafnan saman sýra í því ár frá ári og skemmist aldrei. Svo hafa sagt kunnugir menn.

Þegar Bergþór vissi að hann átti skammt eftir ólifað fann hann byggðamenn og vísaði þeim til hellis síns og bað þá sjá svo til að þangað yrði farið á þeim tíma sem hann tiltók sjálfur. Þá sagðist hann mundi verða dauður. Bað hann taka lík sitt og flytja til Skálholts og jarða þar. Hann tiltók nákvæmlega þann stað er hann vildi liggja, það er undir kirkjugarðshorni utan til. Sagði hann sér segði svo hugur að þar eftir mundi koma siðaskipti og mundi verða kirkja gjör í Skálholti og mikil helgi mundi þar verða.
"Ketill stendur í helli mínum," sagði hann, "er ég gef kirkjunni sem byggð verður í Skálholti, en það sem í katlinum er skulu þeir eiga sem mig flytja og jarða." Og síðan fór hann aftur í fjallið.

Menn gjörðu sem Bergþór bað, sóttu lík hans þá hann var dauður og fluttu til Skálholts og grófu. Þegar þeir tóku lokið af katlinum var hann fullur af rjúpnalaufi. Þeir hvolfdu því niður og þóttust ekki vita hvaða gagn væri að hirða það, en einn fyllti þó báða vettlinga sína og fór heim með það en þegar hann fór að skoða voru þetta gullpeningar.
Þegar hinir fréttu þetta fóru þeir aftur og vildu sækja rjúpnalaufin sem þeir höfðu fleygt, en fundu þau ekki og höfðu svo búið.
Ketill Bergþórs var af eiri með höldu, loki og stút sem kaffekatlar eru nú: hann tók tólf fjórðunga. Svo sagði Gunnhildur Jónsdóttir, gömul og margfróð og ólygin, að foreldrar hennar sáu ketilinn í Skálholti á dögum Finns biskups.

Tilbaka

DJÁKNINN Á MYRKÁ (pdf skjal)

Í fyrri daga var djákni einn að Myrká í Eyjafirði; ekki er þess getið, hvað hann hét. Hann var í þingum við konu, sem Guðrún hét; hún átti að sumra sögn heima á Bægisá, hinum megin Hörgár, og var hún þjónustustúlka prestsins þar. Djákninn átti hest gráföxóttan, og reið hann honum jafnan; þann hest kallaði hann Faxa. Einhverju sinni bar svo til litlu fyrir jól, að djákninn fór til Bægisár til að bjóða Guðrúnu til jólagleði að Myrká og hét henni að vitja hennar í ákveðinn tíma og fylgja henni til gleðinnar aðfangadagskvöld jóla. Dagana áður en djákninn fór að bjóða Guðrúnu, hafði gjört snjóa mikla og ísalög; en þann sama dag sem hann reið til Bægisár, kom asahláka og leysing, og þegar á leið daginn, varð áin ófær fyrir jakaferðum og vatnagangi, á meðan djákninn tafði á Bægisá. Þegar hann fór þaðan, hugði hann ekki að því, sem skipast hafði um daginn, og ætlaði, að áin mundi enn liggja sem fyrr. Hann komst yfir Yxnadalsá á brú; en þegar hann kom til Hörgár, hafði hún rutt sig. Hann ríður því fram með henni, uns hann kemur fram á móts við Saurbæ, næsta bæ fyrir utan Myrká; þar var brú á ánni. Djákninn ríður á brúna, en þegar hann er kominn á hana miðja, brestur hún niður, en hann fór í ána. Morguninn eftir, þegar bóndinn á Þúfnavöllum reis úr rekkju, sér hann hest með reiðtygjum fyrir neðan túnið og þykist þekkja þar Faxa djáknans á Myrká. Honum verður bilt við þetta, því hann hafði séð til ferða djáknans ofan hjá daginn áður, en ekki orðið var við, að hann færi til baka, og grunaði því brátt, hvað vera mundi. Hann gengur því ofan fyrir túnið; var þá sem honum sýndist, að þar var Faxi, allur votur og illa til reika. Gengur hann síðan ofan að ánni, ofan á svo kallað Þúfnavallanes; þar finnur hann djáknann rekinn örendan á nesinu framanverðu. Fer bóndi þegar til Myrkár og segir tíðindin. Djákninn var mjög skaddaður á höfðinu aftanverðu af ísjaka, er hann fannst. Var hann svo fluttur heim til Myrkár og grafinn í vikunni fyrir jólin.

Frá því að djákninn fór frá Bægisá og til þess á aðfangadaginn, hafði engin fregn farið milli Myrkár og Bægisár um þessa atburði neina sökum leysinga og vatnagangs. En á aðfangadaginn ver veður stilltara, og hafði runnið úr ánni um nóttina, svo að Guðrún hugði gott til jólagleðinnar á Myrká. Þegar leið á daginn, fór hún að búa sig, og þegar hún var vel á veg komin með það, heyrði hún, að það var barið; fór þá önnur kona til dyra, sem hjá henni var, en sá engan úti, enda var hvorki bjart úti né myrkt, því tungl óð í skýjum og dró ýmist frá eða fyrir. Þegar stúlka þessi kom inn aftur og kvaðst ekki hafa séð neitt, sagði Guðrún:

"Til mín mun leikurinn gjörður, og skal ég að vísu út ganga."

Var hún þá albúin, nema að hún átti eftir að fara í hempuna. Tók hún þá til hempunnar og fór í aðra ermina, en fleygði hinni erminni fram yfir öxlina og hélt svo í hana. Þegar hún kom út, sá hún Faxa standa fyrir dyrum og mann hjá, er hún ætlaði, að væri djákninn. Ekki er þess getið, að þau hafi átt orðræðu saman. Hann tók Guðrúnu og setti á bak og settist síðan sjálfur á bak fyrir framan hana. Riðu þau þá svo um hríð, að þau töluðust ekki við. Nú komu þau til Hörgár, og voru að henni skarir háar, en þegar hesturinn steyptist fram af skörinni, lyftist upp hattur djáknans að aftanverðu, og sá Guðrún þá í höfuðkúpuna bera. Í þeirri svipan rak skýin frá tunglinu; þá mælti hann:

"Máninn lýður,
dauðinn ríður;
sérðu ekki hvítan blett
í hnakka mínum,
Garún, Garún?"

En henni varð bilt við og þagði. En aðrir segja, að Guðrún hafi lyft upp hatti hans að aftan og séð í hvíta kúpuna; hafi hún þá átt að segja:

"Sé ég það, sem er."

Ekki er sagt af samræðum þeirra fleirum né ferðum, fyrr en þau koma heim að Myrká, og fóru þau þar af baki fyrir framan sáluhliðið; segir hann þá við Guðrúnu:

"Bíddu hérna, Garún, Garún,
meðan eg flyt hann Faxa, Faxa,
upp fyrir garða, garða."

Að því mæltu fór hann með hestinn; en henni varð litið inn í kirkjugarðinn. Sá hún þar opna gröf og varð mjög hrædd, en tekur þó það til bragðs, að hún grípur í klukkustrenginn. Í því er gripið aftan í hana, og varð henni þá það að happi, að hún hafði ekki fengið tíma til að fara nema í aðra hempuermina, því svo var sterklega til þrifið, að hempan gekk sundur um axlarsauminn á þeirri erminni, er hún var komin í. En það sá hún síðast til ferða djáknans, að hann steyptist með hempuslitrið, er hann hélt á, ofan í gröfina opnu, og sópaðist moldin frá báðum hliðum ofan yfir hann.

En það er frá Guðrúnu að segja, að hún hringdi í sífellu, allt til þess að bæjarmenn á Myrká komu út og sóttu hana, því af öllu þessu var hún orðin svo hrædd, að hún þorði hvergi að fara né heldur hætta að hringja, því hún þóttist vita, að hún hefði átt þar við djáknann afturgenginn, þó henni hefði ekki áður komið nein fregn um lát hans, enda gekk hún úr skugga um, að svo hafði verið, er hún náði tali af Myrkármönnum, er sögðu henni upp alla sögu um lát djáknans, og hún aftur þeim af ferðum sínum. Þessa sömu nótt, þegar háttað var og búið að slökkva ljósið, kom djákninn og ásótti Guðrúnu, og voru svo mikil brögð að því, að fólkið varð að fara á fætur, og varð engum svefnsamt þá nótt. Í hálfan mánuð eftir þetta mátti hún aldrei ein vera, og varð að vaka yfir henni hverja nótt. Sumir segja, að presturinn hafi orðið að sitja á rúmstokknum hjá henni og lesa í Saltaranum.

Nú var fenginn galdramaður vestur í Skagafirði. Þegar hann kom, lét hann grafa upp stein einn mikinn fyrir ofan tún og velta heim að skálastafni. Um kvöldið, þegar dimma tók, kemur djákninn og vill inn í bæinn, en galdramaðurinn hneppir hann suður fyrir skálastafn og setur hann þar niður með særingum mikum; veltir hann síðan steininum ofan á, og þar á djákninn að hvíla enn í dag. Eftir þetta tók af allan reimleik á Myrká og Guðrún að hressast. Litlu seinna fór hún heim til sín að Bægisá, og er sögn manna, að hún hafi síðan aldrei orðið söm og áður.

Tilbaka

FAÐIR MINN ÁTTI FAGURT LAND (pdf skjal)

Í Sultum í Kelduhverfi var eitt sinn drengur sem hafði þann starfa á hendi að reka kýr þaðan og upp í Víkingavatn sem er næsti bær. Skammt þaðan eru hagar sem kýrnar ganga í.

Svo er háttað landslagi að meðfram veginum eru björg sem liggja næstum óslitin eins og hlaðinn veggur milli bæjanna. Er það því álitlegur bústaður huldufólks enda segja fornar sögur að það eigi þar heima. Á einum stað óx framundan bjarginu rauðaviðarrunnur einn, mikill og fagur. Var það siður drengs að slíta hríslu úr runnanum hvert sinn er hann fór þar hjá þegar hann vantaði keyri á kýrnar.

Líður nú fram sumarið og hefur strákur hinn sama sið og fer nú runnurinn að láta á sjá uns hann eyðileggur hann með öllu. En um haustið fer að bera á undarlegum veikindum í drengnum, visnaði fyrst höndin og hann hálfur og síðan veslast hann upp og deyr um veturinn.

En skömmu síðar var Oddur nokkur, er um sjötíu ár var fjármaður á Víkingavatni, staddur nærri björgum þessum, heyrir hann þá kveðið með raunalegri röddu inni í bjarginu:

"Faðir minn átti fagurt land sem margur grætur.
Því ber ég hryggð í hjarta mér um daga og nætur."

Var það ætlun manna að runnurinn sem strákur reif upp hafi verið skemmtilundur huldufólksins og hafi það viljað launa honum lambið gráa og valdið vanheilindum drengsins.

Tilbaka

NÁTTTRÖLLIÐ (pdf skjal)

Það var á einum stað að sá sem gæta átti bæjarins á jólanóttina meðan hitt fólkið var við aftansöng fannst annaðhvort dauður að morgni eða æðisgenginn. Þótti heimamönnum þetta illt og vildu fáir verða til að vera heima á jólanóttina.

Einu sinni býðst stúlka ein til að gæta bæjarins. Urðu hinir því fegnir og fóru burtu. Stúlkan sat á palli í baðstofu og kvað við barn sem hún sat undir. Um nóttina er komið á gluggann og sagt:

Fögur þykir mér hönd þín,
snör mín en snarpa, og dillidó.

Þá segir hún:

Hún hefur aldrei saur sópað,
ári minn Kári, og korriró.

Þá er sagt á glugganum:

Fagurt þykir mér auga þitt,
snör mín en snarpa, og dillidó.

Þá segir hún:

Aldrei hefur það illt séð,
ári minn Kári, og korriró.

Þá er sagt á glugganum:

Fagur þykir mér fótur þinn,
snör mín en snarpa, og dillidó.

Þá segir hún:

Aldrei hefur hann saur troðið,
ári minn Kári, og korriró.

Þá er sagt á glugganum:

Dagur er í austri,
snör mín en snarpa, og dillidó.

Þá segir hún:

Stattu og vertu að steini
en engum þó að meini,
ári minn Kári, og korriró.

Hvarf þá vætturin af glugganum. En um morguninn þegar fólkið kom heim var kominn steinn mikill í bæjarsundið og stóð hann þar æ síðan. Sagði þá stúlkan frá því sem hún hafði heyrt (en ekkert sá hún, því hún leit aldrei við) og hafði það verið nátttröll sem á gluggann kom.

Tilbaka

TRUNTUM RUNTUM OG TRÖLLIN MÍN Í KLETTUNUM (pdf skjal)

So byrjar saga þessi að bræður tveir hétu Jón og Sigurður; þeir voru úr Skagafirði. Ungir vóru þeir að aldri þegar þeir tóku illa að una sveitavinnu á vetrum. Heyrðu þeir sagt gott til menningar að róa á Suðurlandi og eitt haust biðja þeir föður sinn fararnestis og hesta, og lætur hann það af hendi. Fara þeir suður og bar ekki neitt til tíðinda í för þeirra. Fiska þeir vel og fara heim næsta vor. Hafa þeir nú þann hátt að þeir róa suður hvurn vetur, en eru heima á sumrum.

Eitt haust gistu þeir í Víðidal að Tungu. Þar kom til þeirra snauður piltur og nefndist Eiríkur, hinn efnilegasti á vöxt; hann var þá átján vetra. Biður hann þá bræður að leyfa sér samfylgd suður og eru þeir tregir á að lofa því; en um síðir varð það og báðu þeir hann ábyrgjast sig sjálfan. Leggja þeir af stað og upp á Tvídægru. Seint um kvöldið æja þeir hestum og tjalda. Eir&iac